Kiklop Nedir? Tek Gözlü Devler Anlatıldı

Kiklop, Yunan mitolojisinde alnının ortasında tek bir gözü olan dev yaratıktır. Kelime Yunancadan gelir: kyklos "çember", ops "göz" demektir — yani "yuvarlak göz".

Kısa cevap bu. Uzun cevap daha ilginç, çünkü mitolojide aslında birbirinden çok farklı iki tür kiklop vardır.

Birinci tür: demirciler

En eski şairlerde kiklopler, Gök ile Yer'in oğullarıdır ve demirci olarak çalışırlar. Zeus'un yıldırımlarını yapan onlardır — Titanları yenmesini sağlayan silahı.

Bu kiklopler kötü karakterler değildir. Devasa ve becerikli zanaatkârlardır ve tanrıların yanındadırlar. Zeus'un Hikayesi'nde tam da bu rolü oynarlar: onların yıldırımları olmadan zafer olmazdı.

İkinci tür: çobanlar

Homeros'ta durum tamamen farklıdır. Orada kiklopler bir adada yaşar, koyun güder, peynir yapar, hiçbir şey inşa etmez, yasa tanımaz ve birbirleriyle ilgilenmezler. Her biri kendi mağarasında oturur.

En ünlüsü Polyphemos'tur — deniz tanrısı Poseidon'un oğlu, ve Odysseus'un mağarasına düştüğü kiklop.

Bugün "kiklop" denince herkesin aklına gelen bu ikinci türdür. İki anlatının birbiriyle çelişmesi normaldir: mitoloji tek bir sistem değil, farklı yüzyıllardan ve bölgelerden gelen anlatıların toplamıdır.

Kikloplerin adları ve sayısı

En eski anlatımlarda kikloplerin sayısı üçtür ve adları vardır: Brontes (gök gürültüsü), Steropes (şimşek) ve Arges (parlaklık). Üçü de doğrudan yıldırımla ilgilidir, çünkü işleri budur.

Homeros'ta ise sayı belirsizdir — bir ada dolusu kiklop vardır ve sadece Polyphemos'un adı geçer. Diğerleri sadece uzaktan seslenen komşulardır.

Bu ayrıntı çocuklara mitolojinin nasıl çalıştığını gösteriyor: farklı şairler aynı yaratığı bambaşka şekilde anlatabilir, ve hiçbirinin "yanlış" olması gerekmez. Mitoloji tek bir kitap değil, yüzyıllara yayılmış bir konuşma.

Polyphemos neden en ünlüsü?

Çünkü en iyi hikâye onunkidir.

Odysseus ve adamları mağarasına kapanır, çünkü girişteki kayayı sadece Polyphemos oynatabilir. Onu uykusunda öldürmek işe yaramaz — canlı canlı gömülmüş olurlar.

Odysseus sorunu, adının "Hiç Kimse" olduğunu söyleyerek, devi kör ederek ve adamlarını koyunların karnının altında kaçırarak çözer. Polyphemos yardım istediğinde doğruyu söyler: "Hiç kimse bana zarar veriyor." Diğer kiklopler de geri döner.

Tüm sahne Odysseus ve Kiklop'un Hikayesi'nde 6 yaş üstü çocuklar için anlatılıyor.

Tepegöz ile bağlantısı

Türkçe arama yapan biri için en ilginç kısım burası: Kiklop'un Türk destanındaki karşılığı Tepegöz'dür, ve benzerlik tesadüf sayılamayacak kadar fazladır.

Dede Korkut Kitabı'ndaki Tepegöz de tek gözlüdür, insan yer, bir mağarada yaşar, kızgın bir kazıkla gözünden kör edilir ve kahraman koç postuna sarınarak kaçar. Kahramanın adı Basat'tır.

Bu karşılaştırmayı ayrıntılı olarak Tepegöz ve Kiklop: Aynı Hikâye mi? yazısında ele aldık.

Polyphemos kötü müydü?

Büyük çocuklarla çok iyi işleyen bir soru, çünkü cevabı net değil.

Yunan bakış açısından evet: konukseverlik kuralını çiğniyor, ki o dönemde bu kural neredeyse kutsaldı. Yabancılar yenmez — ağırlanır.

Kendi açısından bakıldığında ise silahlı yabancılar izinsiz evine girmiş ve yiyeceğini almıştır. Üstelik sonunda kalıcı zarar gören tek kişi odur: Odysseus yoluna devam eder, Polyphemos kör kalır.

Konukseverlik: hikâyenin görünmez kuralı

Bu bölümü anlamak için bilinmesi gereken bir şey var: eski Yunanlarda konukseverlik neredeyse kutsaldı. Kapıya gelen bir yabancı, adı bile sorulmadan ağırlanırdı. Zeus'un bizzat bu kuralın koruyucusu sayıldığına inanılırdı.

Bu yüzden Polyphemos'un yaptığı sadece vahşet değil — kutsal bir kuralı çiğnemektir. Yunan dinleyici için asıl şok bu.

İlginç olan şu ki Türk destan geleneğinde de konukseverlik aynı derecede merkezî bir değerdir. Dede Korkut'ta misafir ağırlamak beyliğin ölçüsüdür. İki kültür, aynı değeri, aynı canavarla sınıyor.

Çocuklara söylenebilecek cümle: "O zamanlar misafire kötü davranmak yapılabilecek en kötü şeydi." Bundan sonra mağara sahnesini bambaşka okuyorlar.

Tek göz fikri nereden geliyor?

Bilinen bir tahmin var, ve tahmin olarak anlatmak kaydıyla güzel bir hikâye.

Akdeniz adalarında, tarih öncesinde yaşamış cüce fillerin kafatasları bulunur. Böyle bir kafatasının ortasında, canlı hayvanda hortumun geçtiği büyük bir açıklık vardır. Fili hiç görmemiş biri bu kafatasını bulduğunda orada devasa tek bir göz çukuru görür.

Kikloplerin gerçekten böyle doğup doğmadığını kimse bilmiyor. Ama fikir olarak muhteşem, ve çocuklar bayılıyor: bir canavarın bir yanlış anlamadan doğmuş olabilmesi.

Kısaca

Kiklop nedir? Yunan mitolojisinde tek gözlü dev.

Kaç tane var? Birden fazla. Homeros'ta bir çoban topluluğu, daha eski şairlerde üç demirci.

En ünlüsü kim? Odysseia'daki Polyphemos, Poseidon'un oğlu.

Türk mitolojisindeki karşılığı? Tepegöz, Dede Korkut'tan.

Hangi yaştan itibaren? Bizim uyarlamamız 6-8 yaş için.

Devam okuma: Tepegöz ve Kiklop · "Hiç Kimse" hilesi · Yunan mitolojisi çocuklar için

Hikâyeye gidin: Odysseus ve Kiklop.